Mimarlık üzerine metaforlar…

​Mimarlıkta metafor, bir fikri doğrudan inşa etmek yerine onu başka bir şeye benzeterek inşa etmektir.

Düz bir duvar örmek yerine, o duvarın bir dağ, bir zarf, bir filtre olduğunu söylemektir. Ve insanlar dağı anladığı için duvarı anlar.

İki yönü var, ben ikisini de kullanıyorum aslında:

1. Mimarlıkta metafor: Binayı başka bir şeye benzeterek tasarlamak.

2. Mimarlığı metafor olarak kullanmak: Hayatı mimarlıkla anlatmak. "Toplumun temeli sağlam olmalı", "ilişkimizin çatısı çöktü" dediğimizde yaptığımız gibi.

Asıl mesele birincisi.

Neden ihtiyaç duyarız?

Çünkü mimarlık soyut. Strüktür, sirkülasyon, ışık gibi kavramları müşteriye, jüriye, hatta kendine anlatmanın en kısa yolu benzetme.

İyi bir metafor üç işi aynı anda yapar:

Anlam verir: Boş bir kütle olmaktan çıkar.

Formu disipline eder: Her karar "bu benzetmeye hizmet ediyor mu?" diye test edilir.

Hafızada kalır: İnsanlar binayı değil, hikayesini anlatır.

3 Büyük Damar

Mimarlık tarihinde metaforlar genelde şu ailelerden gelir:

1. Biyomorfik ve Doğa Metaforları

En eskisi ve en dirençlisi. Saarinen'in TWA Terminali - uçmaya hazırlanan bir kuş. Calatrava'nın iskeletleri. Senin coğrafyada en iyi örneği Emre Arolat'ın Sancaklar Camii - cami değil, mağara. Hira'yı, ilk sığınağı çağrıştırıyor.

2. Makine ve Sistem Metaforları

Le Corbusier: "Ev, içinde yaşanılan bir makinedir." Pompidou Merkezi - içi dışına çıkarılmış bir rafineri. Archigram - şehir bir bilgisayardır.

3. Kültürel ve Metinsel Metaforlar

En entelektüel olanı. Biçim doğrudan bir şeye benzemeyebilir ama bir metni, bir anıyı, bir kırılmayı inşa eder. Libeskind'in Berlin Yahudi Müzesi - planı parçalanmış bir Davud Yıldızı ve Schoenberg'in bitmemiş operası. Zaha Hadid'in Bakü'deki Haydar Aliyev Merkezi - tek bir şey değil, rüzgarın kendisi.

İyi bir metafor nasıl kurulur? Pratik için

Benim gibi hem konut hem kamusal ölçekte çalışan biri için formdan başlamak hatadır. Şöyle kur:

1. Fiilden başla, isimden değil. "Kuş gibi bir ev" zayıftır. "Süzülmek, korunmak, tünemek" gibi bir fiil bul. Fiil mekana dönüşür.

2. Strüktürle eşleştir. Metafor sadece cephede kalırsa makyaj olur. Kuş metaforu diyorsan taşıyıcı sistem gerçekten kanat gibi çalışmalı mı?

3. Soyutla. En iyi metaforlar birebir benzemez. Sidney Opera binası asla yelken değildir, yelkeni hatırlatır. %30 benzerlik yeterlidir.

4. Bir cümlede test et. Proje paftasının köşesine tek cümle yazabilmelisin. "Bu ev, zeytin ağaçlarının arasında unutulmuş bir taş duvarın devamı." Herkes anladıysa metafor çalışıyor.

Tuzak: Metaforun mimarı yemesi

Charles Jencks'in uyarısı çok nettir: Metafor, tasarımı açıklamak için vardır, tasarımın kendisi olmak için değil. Bina bir balığa benzediği için iyi değildir, iyi olduğu için balığa benzetilir.

Eğer metafor çok baskınsa, bir süre sonra binada yaşayamazsın, sadece metaforun içinde yaşarsın.

Sen hangi bağlamda düşünüyorsun? Bir proje için konsept metni mi yazıyorsun, sunumda kullanacağın bir dil mi arıyorsun, yoksa mimarlığın kendisini anlatan bir metafor mu - "mimarlık nedir?" sorusuna verilecek bir cevap gibi?

1. İADE EDİLMİŞ TAŞ - Güdül ve Kirmir Vadisi için

Metaforun cümlesi: Bina yapılmaz, taş yerine iade edilir.

Hikaye: Benim manifestodaki gibi: "Taş zemine yakın, yük taşıyan yerde dürüstçe gösterilir." Bu metaforda ev yeni bir nesne değil, 80 km içinden gelen taşın tekrar ayağa kalkması. Nakliye değil, iade. 

Nasıl inşa olur:

•  Subasman: Kaba yonu Güdül taşı, harcı gizlemeden. Su ve toprağa direnen kısım.

•  Üst kat: Senin dediğin gibi "üst katlarda ahşapla geçiş, taşın ağırlığı ile ahşabın nefesini dengeler." 

•  Detay: Taşı kesme, kır. Kırılan yüzey hafızadır. Cilalı traverten kullanma.

Müşteriye anlatırken: "Bu evi biz getirmedik, buradaydı zaten. Biz sadece üstünü örttük."

Bu benim emanet mimari fikrine tam oturuyor.

2. YOKUŞLA ANLAŞMAK - Karadeniz / Eğimli Araziler için

Metaforun cümlesi: Mimari yokuşla kavga etmez, yokuşla anlaşır.

Hikaye: Karadeniz manifestonda yazıyorum: "Benim aklıma önce cümle değil, yokuş geliyor... Bizim işimiz o şartla kavga etmek değil, onunla anlaşmak." 

Burada ev, manzarasına bakan değil, yamaca tutunan bir canlı. Doğu Karadeniz'deki gibi "taş dolgulu ahşap çatkı, çakatura" mantığını betonarmeye tercüme ediyorsun. 

; font-variant-caps: normal; font-width: normal; font-size: 15px; line-height: normal; font-family: Helvetica; font-size-adjust: none; font-kerning: auto; font-variant-alternates: normal; font-variant-ligatures: normal; font-variant-numeric: normal; font-variant-east-asian: normal; font-variant-position: normal; font-variant-emoji: normal; font-feature-settings: normal; font-optical-sizing: auto; font-variation-settings: normal; color: rgb(17, 17, 18);">Nasıl inşa olur:

•  Strüktür: Kazı yok, teraslama var. Her kademe bir eşik. Altı taş istinat, üstü ahşap hafif kütle.

•  Çatı: Yağmuru hızlı atan, geniş saçak. Rüzgarı kesen değil, yönlendiren.

•  Plan: Giriş yukarıdan. Önce çatı, sonra avlu, sonra manzara. Misafir önce eğilir, sonra görür.

Müşteriye anlatırken: "Burada düz bir arsa yoktu, biz de düzeltmedik. Evi yokuşun adımlarına göre dizdik."

3. BESMELE EŞİĞİ - Ankara Villaları / Giriş Kurgusu için

Metaforun cümlesi: Ev kapıdan değil, eşikten başlar.

Hikaye: Ofis ritüellerinde yazdığım o sahne: "Bismillâh diyerek ofisin anahtarını çevirdiğim an, gün başlamıyor, gün emanet alınıyor." ve "Anahtarı takmadan önce elim kapı kolunda bir saniye bekler." 

Bu metaforu mekana çeviriyoruz. Bina bir obje değil, bir bekleme dizisi.

Nasıl inşa olur:

•  Eşik 1 - Dış bahçe duvarı: Alçak Güdül taşı duvarı, insanı yavaşlatır. Hemen kapı yok.

•  Eşik 2 - Gölge / Saçak: Başın kendiliğinden eğildiği 2.10'luk bir geçiş. Senin dediğin gibi "avluya girişte başın kendiliğinden eğilmesi" Süleymaniye'deki gibi. 

•  Eşik 3 - İç avlu / Sofa: Asıl kapı burada. Misafir içeri girmeden önce bir nefes alır.

Malzeme burada sessiz kalır. Taş, ahşap, su. Parlak bir şey yok.

Müşteriye anlatırken: "Kapıyı çalmadan önce bir saniye durduğunuz yer var ya, evin en kıymetli yeri orası. "Bu benim "tasarımda niyet" fikrine en yakın olanı. 

4. TERAZİYİ DÜZELTMEK - Büyük Ölçek / İddialı Yapılar için

Metaforun cümlesi: Bina yükseldikçe değil, küçüldükçe büyür.

Hikaye: Değer yargıları yazımda diyorum: "Allahu Ekber demek... benim hevesimden de, çoğunluğun alkışından da daha büyük bir merci var demektir." ve "ölçek insan ölçüsünden çıkıp dikeye bağlanıyor." 

Bu metafor kibirli binalara panzehir. Kubbe, minare, avlu... Hepsi "bak ne kadar büyük yaptım" değil, "bak ne kadar küçüğüm" demek için.

Nasıl inşa olur:

•  Düşey: Yüksek bir boşluk yap ama onu daralt. İnsan kendini boşlukta kaybolmuş değil, korunmuş hissetsin.

•  Yatay: Geniş salon yerine alçak, uzun bir sofa. Tavan 3.80 değil 2.60, ama 18 metre devam ediyor.

•  Işık: Işığı doğrudan verme. Taşın arasından süz. Sinan'ın "kubbeyi statik bir zafer olarak değil, bakışı yukarıya taşıyan bir sükûnet olarak kurması" gibi. 

Müşteriye anlatırken: "Bu evin lüksü metrekaresinde değil, eşiğinde. İçeri girince dünya küçülüyor, siz büyümüyorsunuz, sükunet büyüyor."